Paardenbloem

Paardenbloem
Taxonomische indeling
Rijk: Plantae (Planten) Stam: Embryophyta (Landplanten) Klasse: Spermatopsida (Zaadplanten) Clade: Bedektzadigen Clade: 'nieuwe' Tweezaadlobbigen Clade: Campanuliden Orde: Asterales Familie: Asteraceae (Composietenfamilie) Geslacht: Taraxacum
Soort
Taraxacum officinale F.H.Wigg. (1780)
Bloemknop
Bloem
Holle stengel met sap
Vruchtpluis
Vruchten

De paardenbloem (Taraxacum officinale) is een soort uit de composietenfamilie (Asteraceae). In deze familie zijn bloemen sterk gereduceerd en klein en staan dicht bij elkaar in een bloemhoofdje. Paardenbloemen zijn heel algemeen. In april kunnen ze hele weilanden geel kleuren. Maar dat neemt niet weg dat bepaalde micro-soorten en secties zeldzaam kunnen zijn.

De paardenbloem komt van oorsprong voor in Afrika, Azië en Europa en is door toedoen van de mens over vele andere plaatsen verspreid.

Micro-soorten

In Nederland zijn tenminste 250 micro-soorten bekend. Een micro-soort is een kloon of mengsel van klonen, die morfologisch onderscheidbaar zijn van elkaar. Omdat er zeer veel kruisingen tussen de micro-soorten voorkomen, worden ze door de Heukels' Flora van Nederland niet meer als aparte micro-soorten gezien en zijn de volgende secties en soorten tot wat wel wordt aangeduid als Taraxacum officinale agg. G.H.Weber ex F.H.Wigg.) samengevoegd:

• sect. Taraxacum
• sect. Ruderalia
• sect. Vulgaria
• Taraxacum vulgare
• Taraxacum palustre
• Taraxacum laevigatum
• Taraxacum obliquum
• Taraxacum celticum
• Taraxacum hamatum
• Leontodon taraxacum

Botanische beschrijving

Het bloemhoofdje wordt door velen aangezien voor een bloem, maar is feitelijk een hele verzameling kleine bloemetjes. Het bloemhoofdje van een paardenbloem bestaat uit alleen gele lintbloemen. De pappus (gereduceerde kelk) bestaat uit haren. Zie voor verdere uitleg composietenfamilie. De stengel is altijd hol en heeft nooit bladeren. De bladeren staan in een rozet bij elkaar. Ze zijn diep ingesneden tot bochtig getand. Bij kneuzing vloeit uit de plant een witte vloeistof, die paardenbloemenmelk wordt genoemd. Deze laat bruine vlekken achter.

De wortel is een penwortel die decimeters diep de grond in kan dringen. Wanneer hij afbreekt op behoorlijke diepte kan deze zich herstellen en meerdere rozetten geven.

De voortplanting van paardenbloemen vindt voor een groot deel plaats door middel van agamospermie, d.w.z dat het vruchtbeginsel kan uitgroeien tot een zaad zonder dat de eicel bevrucht is geweest. De paardenbloem kloont zichzelf op deze manier. Daardoor zijn er grote groepen paardenbloemen die weinig van elkaar verschillen en deze worden micro-soorten genoemd. In Nederland zijn er minimaal 250 micro-soorten gevonden. Deze micro-soorten worden samengevoegd tot secties. Deze worden in diverse flora's beschreven in plaats van de soorten. De paardenbloem kan zich echter ook voortplanten door middel van bevruchting.

De zaden worden door de wind verspreid (anemochorie) doordat aan het zaad een soort parapluutje, het vruchtpluis of pappus, zit. De pappus is in feite de bloemkelk. Het vruchtpluis zit vast op een steeltje (het rostrum), daaronder zit de piramide en het vruchtlichaam. Dit laatste heeft ribben en bevat veelal stekels aan de bovenkant. De kleur van het vruchtlichaam is een determinatiekenmerk.

Werkzame stoffen

• inuline
• choline
• looizuur
• bitterstoffen

Het melksap bevat eiwit, hars, taraxarine en taraxine.

Gebruik

Molsla

Paardenbloemen worden ook wel gegeten. Bladeren worden hiertoe overdekt met zand, waardoor ze verbleken. Ze worden dan molsla genoemd. Het is het jonge blad van de paardenbloem. Vroeger werd in de lente in molshopen naar gebleekte paardenbloembladeren gezocht, vandaar de naam molsla.
Door veredeling is een verbeterde, bladrijke molsla verkregen. Molsla wordt op diverse markten in Europa als malse voorjaarsgroente aangeboden. In Nederland en België is het niet ruim verkrijgbaar.

Kruidengeneeskunde

• De wortel wordt wel in gedroogde vorm tegen nier- en galkwalen gebruikt.
• Afkooksel van de wortels, verse worteltinctuur of vers geperst wortelsap van de paardenbloem wordt gebruikt voor de behandeling van artritis.De wortels en bladeren hebben een eetlustopwekkende werking vanwege de aanwezige bitterstoffen.

Honing

Van de bloemen kan op eenvoudige wijze een honing-achtige siroop worden gekookt, met name in Duitsland bekend. Dit wordt dan op dezelfde manier als honing genuttigd. Recept

Overig

• In de Sovjet-Unie is getracht om uit paardenbloemen rubber te fabriceren. Er werden speciale landbouwwerktuigen voor ontwikkeld en speciale fabrieken gebouwd. In 1941 was het areaal paardenbloemen 67.000 ha groot en waren er meer dan 10.000 kolchozen bij betrokken. In bepaalde jaren voorzag de paardenbloementeelt in 30 procent van de rubberbehoefte van de Sovjet-Unie. Eén hectare paardenbloemen levert 150 kilogram rubber tegen 2000 kg per ha voor de Braziliaanse rubberboom. Door de opkomst van synthetisch rubber ging de betekenis van de paardenbloementeelt voor de productie van rubber te loor .
• Paardensla is een alternatieve naam, de paardenbloem werd ook wel als veevoer gebruikt.
• Cavia's en konijnen zijn dol op versgeplukte bladeren van de paardenbloem.

Iconografie

In de iconografie is de paardenbloem het symbool en attribuut van de gematigdheid. Ook is het een christelijk symbool van rouw.

Andere namen

De paardenbloem is in het noorden bekend als hondstong (Drenthe) en als hondebloem (Groningen). In het Nederlands is hondstong ook de benaming voor een andere plantesoort. In het zuiden (Limburg) en in Vlaanderen (België) wordt de paardenbloem ook wel pisbloem genoemd. In verschillende delen van (Zeeland) kan de naam variëren van pissebed, pissebaede tot pisseblomme. De naam Pisbloem of pissebed slaat op een (kennelijk) urine-afdrijvend effect van de plant wanneer de bladeren gegeten worden. In gedeelten van (Gelderland) wordt het wortelrozet kettingspol genoemd. Maar ook de naam melkwiet komt veel voor in (Zeeland). Andere namen zijn konijnenbladeren (bijvoorbeeld op Texel) of brievenbesteller (In West-Friesland). De laatste naam slaat op het vruchtpluis dat wanneer ertegen aangeblazen werd, wegdreef om als het ware de zaden die er aan hingen als brieven te bestellen

Trivia

• Naar de paardenbloem is een bekende uitzondering in de Nederlandse spelling genoemd, de paardebloemregel. Tot de spellingwijziging van 2005 gold dat er geen tussen-n werd geschreven in een samenstelling waarvan het eerste deel een dierennaam is en het tweede deel een plantkundige aanduiding. Paardebloem was het bekendste voorbeeld van die uitzondering, vandaar de paardebloemregel. Inmiddels is het toch paardenbloem geworden.